- اشاره :
- مقاله ‏اى كه از نظر خوانندگان گرامى مى‏ گذرد، تحقیقى آمارى است راجع به مباحث و موضوعات مطروحه در كلیه آثار امام خمینى، اعم از نوشته‏ ها، سخنرانیها، پیامها و فرمانها. روش كار، تحلیل محتوى مى‏باشد. در قسمتى از مقاله پیش فرض هایى را كه مى ‏توان در بررسى آثار حضرت امام مدنظر قرار داد مطرح و در انتها نیز به مسایل و موضوعات مختلف اجتماعى (كه بیشترین مباحث را در آثار امام به خود اختصاص داده است) اشاره شده است.
از غم دوست در این میكده فریاد كشم دادرس نیست كه در هجر رخش داد كشم سالها مى ‏گذرد، حادثه‏ ها مى ‏آید انتظار فرج از نیمه خرداد كشم قبل از پرداختن به اصل بحث، ابتدا لازم است مشخص كنیم در این بررسى آثار امام كدامند و كدام بخش آنها مورد بررسى قرار گرفته است؟ آثار صاحب نظران و مخصوصا مصلحین اجتماعى شامل تمامى نوشته ها، پیامها، سخنرانى ها، حتى آثار عینى و عملى به جاى مانده از ایشان مى‏باشد حتى قالبهاى بیرونى شامل تشكیلات و سازمانهایى كه براى پیاده كردن ایده‏ هاى خود بوجود آورده ‏اند را شامل مى ‏شود. به این مجموعه مى ‏توان سیره عملى آنها را هم اضافه نمود كه خود بحث درخورى را طلب مى‏كند آثار حضرت امام در یك تقسیم بندى كلى به شرح ذیل طبقه بندى شده است.
الف: نوشته ‏ها و سخنرانى ‏ها
در یك تقسیم بندى كلى، آثار قلمى و كلامى ایشان به دو دسته فقهى و غیرفقهى تقسیم مى‏ شود. در این بررسى طبیعتا آثار فقهى ایشان كه مستقیما توسط خودشان به رشته تحریر درآمده و یا بوسیله شاگردانشان جمع ‏آورى شده مورد نظر نمى ‏باشد، زیرا بررسى و دریافت نكات اجتماعى از دروس تخصصى و فقهى ایشان، توانائى و تخصص خاصى را طلب مى‏كند. ولى آثار غیرفقهى
ایشان كه بعدا به طبقه بندى آنان مى‏پردازیم مورد بررسى و موضوع مقاله مى ‏باشد.
ب: روش و سیره عملى
بخش مهمى ازاندیشه یك متفكر اجتماعى نه در قالب كلمات بلكه بصورت عملى بیان مى‏ شود، زیرا عمل اجتماعى یك مصلح معمولا برخاسته از نظر و عقاید اوست. گاهى برخى عقاید و نظرات یك متفكر بعلت محدودیت‏هاى اجتماعى به طور عمومى بیان نمى ‏شود بلكه در جمع خاص و تنها با نزدیكان مطرح مى‏ گردد دستیابى به این بخش از نظرات متفكر با مشكلات بیشترى روبرو است، بطورى كه این بخش از اندیشه را معمولا نزدیكان و آشنایان آن متفكر در قالب خاطرات بیان مى كنند. از طرف دیگر مى ‏دانیم كه محدودیت‏هاى اجتماعى معمولا در زمانى نسبتا طولانى برطرف مى ‏شود، و زمینه‏اى فراهم مى ‏كند تا برخى اسناد طبقه بندى شده سازمانهاى دولتى و غیردولتى بعد از مدتى انتشار یابد. بعنوان نمونه از 621 هزار نامه‏اى كه براى امام خمینى ارسال شده به تعدادى از آنها جواب‏هاى خصوصى داده‏اند، كه با تجزیه تحلیل خاطرات و جواب‏هاى مطرح شده مى‏ توان ابعاد مبهم و دیدگاه اجتماعى ایشان را بهتر شناخت. به سیره عملى ایشان - مخصوصا ابعادى كه كمتر در معرض دید عام قرار گرفته است - فقط با گذشت زمان و جمع‏آورى و تجزیه تحلیل این قسمت دسترسى حاصل مى ‏گردد.
ج: تشكیلات اجرائى
برخى از متفكرین موفق مى ‏شوند اندیشه خود را تحقق بخشیده و لباس عینى بر آنها بپوشانند از مهمترین و عینى ترین ابزار براى دستیابى به نظرات آنها، بررسى سازمانها و تشكیلات اجرائى است كه براى تحقق‏ اندیشه خود ایجاد نموده‏ اند البته ایجاد تغییر در سازمانهاى قبلى و مخصوصا ارگانهاى جدیدى كه امام ایجاد نموده ‏اند گواه صادقى براى دستیابى به نظرات ایشان است. براى آگاهى ازاندیشه سیاسى و حتى تئورى سیاسى و حكومتى ایشان، مطالعه كتاب حكومت اسلامى بخشى ازاندیشه و ایده ایشان را روشن مى ‏نماید، بررسى حكومت تشكیل شده و ده سال رهبرى حكومت در دوران پر مخاطره دهه اول انقلاب تئورى حكومتى ایشان را بطور عینى و واضح در معرض شناخت و بررسى آیندگان قرار مى دهد. سیاست دفاعى ایشان علاوه بر گفتار و نوشتار، در قالب سپاه و دفاع عمومى (بسیج) بهتر قابل شناسائى و تعمق مى باشد. جایگاه مسائل فرهنگى و آموزشى را علاوه بر گفتار امام در خصوص شوراى انقلاب فرهنگى، انقلاب فرهنگى؛ با توجه به آموزش بزرگسالان (نهضت‏ سوادآموزى) در قالب یك بسیج عمومى و مردمى بیشتر و بهتر مى ‏توان شناخت. در یك جمع بندى دسترسى به‏اندیشه اجتماعى ایشان و تركیب این سه زمینه با همدیگر بطریق مذكور میسر است. ما در این نوشته فقط، بخش الف از آثار ایشان یعنى كتب و نوشتارهاى غیرفقهى آن را بعنوان موضوع تحلیل برگزیده ‏ایم و طبیعتا تعمیم نتایج نیز در این محدوده صورت مى ‏گیرد.
روش بررسى
یكى از تكنیك‏هاى مشاهده روش اسنادى (1) است. در این تكنیك ابتدا صحت و سقم یك متن بررسى مى ‏شود پس از اثبات حقیقى بودن آن به بررسى محتوى آن مى پردازند. این روش كه ابتدا براى تحلیل محتوى مطبوعات و رسانه‏ هاى گروهى بكار رفته به دو دسته تقسیم مى ‏شود.
الف - روش كمى:
در این روش براى بررسى یك متن تعداد واژه ‏هاى مربوط به موضوعى خاص شمارش شده و با مقایسه نتایج ‏بدست آمده متن‏ هاى گوناگون مورد ارزیابى قرار مى‏ گیرد در این روش وجود فرضیه چندان ضرورتى ندارد و بدلیل كمى بودن واژه ‏ها امر مقایسه به سادگى انجام مى ‏گیرد ولى این روش در عین سادگى از عمق كمى برخوردار است و در متن‏هایى كه پیام خود را با زبان استعاره و یا غیرمستقیم بخواهد منتقل كند، كارآئى چندانى ندارد و گاهى محقق را دچار خوش باورى و گمراهى مى ‏نماید.
ب - روش كیفى و تحلیل محتواى:
در این تكنیك به جاى توجه به ظاهر واژه‏ها و شمارش آنها با روشى خاص محتوى یك متن مورد بررسى قرار مى‏ گیرد كه به توضیح آن مى پردازیم. منظور از این روش آن است كه بتوان براساس آن خصوصیات زبانى یك متن گفته یا نوشته شده را بطور واقع بینانه و عینى و بطور سیستماتیك شناخت و از آنها نیز استنتاج ‏هایى درباره مسائل غیر زبانى یعنى درباره خصوصیات فردى و اجتماعى گوینده و نویسنده نمود. (2) این روش براى اولین بار (به گفته مرتون و شاگردانش) در یونان باستان و سپس در قرن هفتم میلادى در فلسطین براى استخراج تورات بكار برده شده است. این روش در ایران نیز سابقه طولانى دارد و در گذشته رایج‏بوده است. تجزیه و تحلیل و جز به جز كردن و یافتن معانى متون قرآنى و حدیث از زمانهاى گذشته در اسلام و ایران رایج و شناخته شده بوده است. این روش بطور مختصر در هنگام جنگ جهانى دوم متداول شد و هدف كشورهاى درگیر در جنگ با آلمان بررسى نحوه تبلیغات آلمان و میزان تاثیر گذارى آن بر روى جامعه امریكا بود. بعد از جنجالهایى كه بر روى محتوى بعضى نشریات در امریكا بروز كرده بود كه اینها به نفع آلمان و علیه امریكا مطالبى را منتشر مى‏ كنند. نهایتا براى دستیابى به ملاكهایى كه بتوان این غائله را خاتمه داد. آقاى لاسول در پى ابداع روشى برآمد تا به كمك آن و با ملاكهاى عینى این مسئله را ارزیابى كند.
مهمترین شرایط یك تحلیل محتوایى نسبتا قابل قبول عبارتند از:
1- چارچوب تئوریك: وجود یك چارچوب تئوریك در یك تحلیل محتوایى الزامى و بدون یك دیدگاه نظرى تحلیل محتوى مشكل و حتى غیر ممكن است.
2- نمونه‏ گیرى: داشتن یك نمونه‏گیرى دقیق از متونى كه بنا است مورد تحلیل قرار گیرند امرى لازم و حتمى است مخصوصا وقتى حجم كار وسیع باشد مانند یك مجله یا روزنامه در چندین سال، البته بدلیل اینكه در آثار امام نمونه‏ گیرى انجام نگرفته و فقط آثار قابل دسترسى و عمومى و غیرفقهى ایشان مورد بررسى قرار گرفته است از توضیح بیشتر آن خوددارى مى‏شود.
3- اعتبار و قابلیت اعتماد: مهمترین اشكالى كه به روش فوق وارد است، این است كه متفكرین معتقدند، میزان اعتبار و قابلیت اعتماد این روش به توانائى محقق بستگى دارد و كمتر مى‏توان با ملاك‏هاى عینى اعتبار و قابلیت اعتماد آن را سنجید. هرچند از طرف مدافعان این روش تلاشهاى زیادى شده تا این نقیصه برطرف شود ولى در حال حاضر نیز این نقیصه مشكل عمده این روش به حساب مى‏آید. (3)
در این بررسى با توجه به مزایاى روش تحلیل محتوى (كیفى) برگزیده شد. و در اینكه این روش بهترین ابزار و معتبرترین ابزار براى سنجش واندازه‏گیرى و پى بردن به افكار واندیشه متفكر است، شكى وجود ندارد، براى گریز از ضعف‏هاى آن اقدامات ذیل اتخاذ شده است:
الف: براى طبقه بندى و تهیه فهرستى از مسائل اجتماعى با همكارى صاحب نظران دانشگاه‏هاى مختلف فهرستى تهیه شد و به افراد مختلف ارائه شد و پس از جمع ‏آورى نظرات آنها فهرستى دیگر بدست آمد و در حین عمل در صورتى كه مسایل اجتماعى جدیدى وجود داشت كه در فهرست نیامده بود به آن اضافه و در صورتى كه موضوعى فاقد فیش بود، از فهرست‏ حذف و نهایتا فهرستى جامع تهیه شد كه در آن از شناخته شده ترین گروههاى اجتماعى تا پیچیده ترین لایه‏ هاى تفكر اجتماعى یعنى افكار و ایده ها، طبقه بندى و گروه بندى كلى ذیل حاصل شد:
1- نظام اجتماعى شامل مفهوم جامعه، گروههاى اجتماعى ، موسسات اجتماعى.
2- نظام فرهنگى: شامل فرهنگ، اهمیت فرهنگ، انواع فرهنگ، فرهنگ‏پذیرى و عوامل آن ایده ها، ارزشها، آرمانها.
3- مسائل و آسیب‏هاى اجتماعى.
4- رفتارهاى جمعى و تغییرات اجتماعى.
احمد رضايى - imam-khomeini.com

< قبلی		بعدی >